Welina Mānoa

Nā Moʻolelo

No Kahi Ho‘oulu Lā‘au o Lāiana
Aia Kahi Ho‘oulu Lā‘au o Lāiana i ke awāwa ‘o Mānoa ma lalo o ka malu o ka pu‘u ki‘eki‘e loa o nā Ko‘olau ‘o Konahuanui. He ‘elua ‘ili ‘oko‘a o kēia wahi. Ma kai o ke kahawai ‘o ‘Aihualama i ke komohana, ‘o Haukulu ka inoa o ia ‘ili ‘āina. Ma uka o ia kahawai i ka hikina, aia ka ‘ili ‘āina ‘o ‘Aihualama. I ka pi‘i ‘ana a‘e ma kapa kahawai, e kū ana ka wailele ‘o ‘Aihualama. ‘O ia wailele kekahi kumu o ka wai e kahe ana mai uka a i kai. I ka ‘imi ‘ana i nā mea ulu Hawai‘i, ua loa‘a anei kēia mau wahi i ko ‘oukou mau maka?

Ma Mua

He nani uluwehi kēia ‘āina i ka wā ma mua o ka hiki ‘ana mai o kānaka. He mau ulu ‘ōhi‘a, koa, lama a ‘iliahi ko kēia ‘āina. Ua ulu pū ka ‘awa, nā ōpū hau a me ka hāpu‘u. Ma ka hiki ‘ana o nā kūpuna i kēia wahi, ua kanu ihola lākou i ke kalo. I ‘āina kēia e ulu ai nā mea ulu a e ola pono ai ho‘i nā kūpuna i noho ma ‘ane‘i.

Ma Hope

I ka hiki ‘ana mai na‘e o nā haole, kanu ‘ia ka laiki ma nā lo‘i kalo. Ma hope, ua hiki mai nā ‘oihana mahikō a me ka po‘e hānai pipi. ‘A‘ai ihola kā lākou mau pipi i nā mea ulu ‘ōiwi a pau. Ma muli ho‘i, ua kanu ‘ia nā mea ulu e ulu ‘āwīwī ana, ‘o ia ho‘i, nā mau‘u haole a me nā kumu lā‘au haole e loa‘a ai ka ‘ai hou i nā pipi a e loa‘a ai nō ho‘i nā kumu ki‘eki‘e e ‘ume‘ume ana i ka ua. Na ke kauka ‘o Lāiana i ho‘omaka i ua kanu ‘ana. Ua kupuohi ia mau mea ulu haole āna i kanu ai a nalowale loa nā ulu ‘ōiwi. I kēia wā, ua ho‘omaka iho nei nā lima hana o Kahi Ho‘oulu Lā‘au o Lāiana i ka ho‘oulu hou ‘ana i nā mea ulu ‘ōiwi ma nei ‘āina.

E hoʻolohe mai i kēia moʻolelo i heluhelu ʻia e Kalehua Krug:
Ka Moʻolelo ʻo No Kahi Ho‘oulu Lā‘au o Lāiana

He Mo‘olelo No Uka O Mānoa
“Aia ma mua o ka manawa i hiki ‘ole mai ai ē kēia mau manu (haole), he nui loa ka ‘Iwi, ka ‘Amakihi, ka ‘Akakane, ka ‘Ō‘ū, ka ‘Ō‘ōlokela, a me ka ‘Elepaio, ma ‘ane‘i a‘e nō o mākou lā, i luna a‘e nei nō o nā ōpū ali‘ipoe lā, a me nā ōpū hau, nā wahi kumu noni, a ma uka aku ho‘i, ke āiwaiwa o ka nui o nā manu, i luna nō ho‘i o ka ‘ hihi, a me Ka-lehua-kū-mākua, a he nanea nō ia no ia uka, a i kēia wā, ua pau loa lākou i ka nalowale, no ka hūhū ‘ia paha e kēia mau manu ‘ino.” T.N. Penukahi, Ke Au ‘Oko‘a, 29 Iune 1871, ‘ao‘ao 3.

He mo‘olelo kēia no ke ‘ano maoli o ia wahi ma mua o ka hiki ‘ana mai o nā ‘ano mea haole like ‘ole i Mānoa. E ho‘ōla ‘ia nō nā mea ‘ōiwi!

Ua aha ‘ia nā manu ‘ōiwi a me nā mea kanu ‘ōiwi o uka o Mānoa?

E hoʻolohe mai i kēia moʻolelo i heluhelu ʻia e Kalehua Krug:
Ka Moʻolelo ʻo He Moʻolelo No Uka O Mānoa

No Ka Papa Lo‘i Kalo o ‘Aihualama
I ka hopena o ko ‘oukou ‘imi ‘ana i nā mea ulu Hawai‘i a loa‘a, e hō‘ea ana ‘oukou i kekahi pu‘u. E hālō i lalo. Ma ka‘e hikina o ke kahawai, aia he papa lo‘i kalo i ka ‘ili ‘āina ‘o ‘Aihualama. ‘A‘ole ia he papa lo‘i kalo hou. Na nā kūpuna o Mānoa i hana mua. No nā makahiki he nui na‘e, ‘a‘ole i mālama pono ‘ia. Ua piha‘ū ka ‘āina i ka nāhelehele a ālai ‘ia ka mālamalama o ka lā e nā kumu lā‘au haole like ‘ole he nui. Ma kahi o ka makahiki 2001, ua loa‘a hou akula ka ‘auwai a me nā kuāuna kahiko. Na Kaleomanuiwa Wong, kekahi limahana Hawai‘i o Lāiana i ia wā, i ‘auamo mua i ke kuleana e mālama i kēia ‘āina me ke kōkua ‘ana mai o kona mau hoa hana, ‘Anakala Eddie Ka‘anā‘anā, a me nā papa kula nui o Mānoa me Kapi‘olani.

Ma hope o ko Kaleo wā, ili akula ke kuleana ma luna o nā kumu a me nā haumāna o kekahi kula Hawai‘i ‘o Hālau Kū Māna. Ua ‘ikemaka lākou i ka pono e loa‘a mai ma o ka ho‘i ‘ana i ka ‘āina a me ka ‘ike kupuna – kupu a mōhala wale nā pua o Hawai‘i i ke aloha ‘āina. A ‘ikemaka nō ho‘i kākou i ka hua o kā lākou hana nui. He nani nō ke nānā aku, ‘eā?

**Inā ‘ike ‘oukou iā Hālau Kū Māna e hana ana i ka lo‘i, hiki ke noi aku iā lākou i ke komo pū. Inā ‘a‘ohe kānaka ma laila, mai ‘a‘e i ke kahawai. ‘O kāu mea wale nō ka nānā a mahalo ‘ana i ka nani o ka ‘āina.

E hoʻolohe mai i kēia moʻolelo i heluhelu ʻia e Maya L. Kawailanaokeawaiki Saffery:
Ka Moʻolelo ʻO No Ka Papa Lo‘i Kalo o ‘Aihualama